Chanakya NitiChanakya Niti: chapter 14
Fourteenth chapter: 19 verses in Sanskrit with Roman letters.
This is the fourteenth chapter of the Chanakya Niti, with 19 verses in the edition we use. We have not written gists for this chapter; the verses are shown in Sanskrit and Roman letters.
आत्मापराधवृक्षस्य फलान्येतानि देहिनाम् । दारिद्र्य-रोग-दुःखानि बन्धनव्यसनानि च
ātmāparādhavṛkṣasya phalānyetāni dehinām | dāridrya-roga-duḥkhāni bandhanavyasanāni ca
पुनर्वित्तम्पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनर्मही । एतत्सर्वं पुनर्लभ्यं न शरीरं पुनः पुनः
punarvittampunarmitraṃ punarbhāryā punarmahī | etatsarvaṃ punarlabhyaṃ na śarīraṃ punaḥ punaḥ
बहुनां चैव सत्त्वानां समवायो रिपुञ्जयः । वर्षन्धाराधरो मेघस्तृणैरपि निवार्यते
bahunāṃ caiva sattvānāṃ samavāyo ripuñjayaḥ | varṣandhārādharo meghastṛṇairapi nivāryate
जलै तैलं खले गुह्यं पात्रे दानं मनागपि । प्राज्ञे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारे वस्तुशक्तितः
jalai tailaṃ khale guhyaṃ pātre dānaṃ manāgapi | prājñe śāstraṃ svayaṃ yāti vistāre vastuśaktitaḥ
धर्माख्याने श्मशाने च रोगिणां या मतिर्भवेत् । सा सर्वदैव तिष्ठेच्चेत्को न मुच्येत बन्धनात्
dharmākhyāne śmaśāne ca rogiṇāṃ yā matirbhavet | sā sarvadaiva tiṣṭheccetko na mucyeta bandhanāt
उत्पन्नपश्चात्तापस्य बुध्दिर्भवति यादृशी । तादृशी यदि पूर्वं स्यात्कस्य स्यान्न महोदयः
utpannapaścāttāpasya budhdirbhavati yādṛśī | tādṛśī yadi pūrvaṃ syātkasya syānna mahodayaḥ
दाने तपसि शौर्यं वा विज्ञाने विनये नये । विस्मयो न हि कर्तव्यो बहुरत्ना वसुन्धरा
dāne tapasi śauryaṃ vā vijñāne vinaye naye | vismayo na hi kartavyo bahuratnā vasundharā
दरस्थोऽपि न दूरशो यो यस्य मनसि स्थितः । यो यस्य हृदये नास्ति समीपस्थोऽपि दूरतः
darastho'pi na dūraśo yo yasya manasi sthitaḥ | yo yasya hṛdaye nāsti samīpastho'pi dūrataḥ
यस्माच्च प्रियमिच्छेतु तस्य ब्रूयात्सदा प्रियम् । व्याधो मृगवधं गन्तुं गीतं गायति सुस्वरम्
yasmācca priyamicchetu tasya brūyātsadā priyam | vyādho mṛgavadhaṃ gantuṃ gītaṃ gāyati susvaram
अत्यासन्ना विनाशाय दूरस्था न फलप्रदाः । सेव्यतां मध्यभागेन राजविह्निगुरुस्त्रियः
atyāsannā vināśāya dūrasthā na phalapradāḥ | sevyatāṃ madhyabhāgena rājavihnigurustriyaḥ
अग्निरापः स्त्रियो मूर्खाः सर्पो राजकुलानि च । नित्यं यत्नेन सेव्यानि सद्यः प्राणहराणि षट्
agnirāpaḥ striyo mūrkhāḥ sarpo rājakulāni ca | nityaṃ yatnena sevyāni sadyaḥ prāṇaharāṇi ṣaṭ
स जीवति गुणा यस्य यस्य धर्मः स जीवति । गुणधर्मविहीनस्य जीवितं निष्प्रयोजनम्
sa jīvati guṇā yasya yasya dharmaḥ sa jīvati | guṇadharmavihīnasya jīvitaṃ niṣprayojanam
यदिच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा । पुरः पञ्चदशास्येभ्यो गां चरन्तीं निवारय
yadicchasi vaśīkartuṃ jagadekena karmaṇā | puraḥ pañcadaśāsyebhyo gāṃ carantīṃ nivāraya
प्रस्तवासदृशं वाक्यं प्रभावसदृशं प्रियम् । आत्मशक्तिसमं कोपं यो जानाति स पण्डितः
prastavāsadṛśaṃ vākyaṃ prabhāvasadṛśaṃ priyam | ātmaśaktisamaṃ kopaṃ yo jānāti sa paṇḍitaḥ
एक एव पदार्थस्तु त्रिधा भवति वीक्षितः । कुणपंकामिनी मांसं योगिभिः कामिभिः श्वभिः
eka eva padārthastu tridhā bhavati vīkṣitaḥ | kuṇapaṃkāminī māṃsaṃ yogibhiḥ kāmibhiḥ śvabhiḥ
सुसिध्दमौषधं धर्मं गृहच्छिद्रं च मैथुनम् । कुभुक्तं कुश्रुतं चैव मतिमान्न प्रकाशयेत्
susidhdamauṣadhaṃ dharmaṃ gṛhacchidraṃ ca maithunam | kubhuktaṃ kuśrutaṃ caiva matimānna prakāśayet
तावन्मौनेन नीयन्ते कोकिलैश्चैव वासराः । यावत्सर्वजनानन्ददायिनी वाक् प्रवर्तते
tāvanmaunena nīyante kokilaiścaiva vāsarāḥ | yāvatsarvajanānandadāyinī vāk pravartate
धर्मं धनं च धान्यं च गुरोर्वचनमौषधम् । सुगृहीतं च कर्त्तव्यमन्यथा तु न जीवति
dharmaṃ dhanaṃ ca dhānyaṃ ca gurorvacanamauṣadham | sugṛhītaṃ ca karttavyamanyathā tu na jīvati
त्यज दुर्जनसंसर्ग भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनित्यतः
tyaja durjanasaṃsarga bhaja sādhusamāgamam | kuru puṇyamahorātraṃ smara nityamanityataḥ
The Sanskrit is from a volunteer-made online edition and may contain slips; the gists are our own plain summaries, not a translation. Maxims reflect the society and the views of their time, and some verses about women, birth and class are not views we share; we show the text as it is and do not comment on those verses.