Chanakya Niti: chapter 15

यस्य चितं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु । तस्य ज्ञानेन मोक्षेण किं जटाभस्मलेपनैः

yasya citaṃ dravībhūtaṃ kṛpayā sarvajantuṣu | tasya jñānena mokṣeṇa kiṃ jaṭābhasmalepanaiḥ

Copy

एकमेवाक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं प्रबोधयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद् दत्त्वा चानृणी भवेत्

ekamevākṣaraṃ yastu guruḥ śiṣyaṃ prabodhayet | pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yad dattvā cānṛṇī bhavet

Copy

खलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया । उपानद् मुखभङ्गो वा दूरतैव विसर्जनम्

khalānāṃ kaṇṭakānāṃ ca dvividhaiva pratikriyā | upānad mukhabhaṅgo vā dūrataiva visarjanam

Copy

कुचैलिनं दन्तमलोपधारिणां बह्वाशिनंनिष्ठुरभाषिणां च । सूर्योदये वाऽस्तमिते शयानं विमुञ्चति श्रीर्यदि चक्रपाणिः

kucailinaṃ dantamalopadhāriṇāṃ bahvāśinaṃniṣṭhurabhāṣiṇāṃ ca | sūryodaye vā'stamite śayānaṃ vimuñcati śrīryadi cakrapāṇiḥ

Copy

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं दाराश्च भृत्याश्च सुहृज्जनाश्च । तं चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ते । ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः

tyajanti mitrāṇi dhanairvihīnaṃ dārāśca bhṛtyāśca suhṛjjanāśca | taṃ cārthavantaṃ punarāśrayante | hyartho hi loke puruṣasya bandhuḥ

Copy

अन्यायोपार्जितं द्रव्यं दश वर्षाणि तिष्ठति । प्राप्ते एकादशे वर्षे समूलं च विनश्यति

anyāyopārjitaṃ dravyaṃ daśa varṣāṇi tiṣṭhati | prāpte ekādaśe varṣe samūlaṃ ca vinaśyati

Copy

अयुक्तं स्वामिनो युक्तं युक्तं नीचस्य दूषणम् । अमृतं राहवे मृत्युर्विषं शंकरभूषणम्

ayuktaṃ svāmino yuktaṃ yuktaṃ nīcasya dūṣaṇam | amṛtaṃ rāhave mṛtyurviṣaṃ śaṃkarabhūṣaṇam

Copy

तद्भोजनं यद् द्विजभुक्तशेषं तत्सौहृदं यत्क्रियते परस्मिन् । सा प्राज्ञता या न करोति पापं दम्भं विना यः क्रियते पापं दम्भं विना यः क्रियते स धर्मः

tadbhojanaṃ yad dvijabhuktaśeṣaṃ tatsauhṛdaṃ yatkriyate parasmin | sā prājñatā yā na karoti pāpaṃ dambhaṃ vinā yaḥ kriyate pāpaṃ dambhaṃ vinā yaḥ kriyate sa dharmaḥ

Copy

मणिर्लुण्ठति पादाग्रे काचः शिरसि धार्यते । क्रय विक्रयवेलायां काचः काचो मणिर्मणिः

maṇirluṇṭhati pādāgre kācaḥ śirasi dhāryate | kraya vikrayavelāyāṃ kācaḥ kāco maṇirmaṇiḥ

Copy

अनन्तंशास्त्रं बहुलाश्च विद्याः अल्पं च कालो बहुविघ्नता च । यत्सारभूतं तदुपासनीयं, हंसो यथा क्षीरमिवम्बुमध्यात्

anantaṃśāstraṃ bahulāśca vidyāḥ alpaṃ ca kālo bahuvighnatā ca | yatsārabhūtaṃ tadupāsanīyaṃ, haṃso yathā kṣīramivambumadhyāt

Copy

दूरागतं पथि श्रान्तं वृथा च गृहमागतम् । अनर्चयित्वा यो भुङ्क्ते स वै चाण्डाल उच्यते

dūrāgataṃ pathi śrāntaṃ vṛthā ca gṛhamāgatam | anarcayitvā yo bhuṅkte sa vai cāṇḍāla ucyate

Copy

पठन्ति चतुरो वेदान् धर्मशास्त्राण्यनेकशः । आत्मानं नैव जानन्ति दवी पाकरसं यथा

paṭhanti caturo vedān dharmaśāstrāṇyanekaśaḥ | ātmānaṃ naiva jānanti davī pākarasaṃ yathā

Copy

धन्या द्विजमयि नौका विपरीता भवार्णवे । तरन्त्यधोगताः सर्वे उपरिस्थाः पतन्त्यधः

dhanyā dvijamayi naukā viparītā bhavārṇave | tarantyadhogatāḥ sarve uparisthāḥ patantyadhaḥ

Copy

अयममृतनिधानं नायकोऽप्यौषधीनां । अमृतमयशरीरः कान्तियुक्तोऽपि चन्द्रः ॥ भवति विगतरश्मिर्मण्डलं प्राप्य भानोः । परसदननिविष्टः को लघुत्वं न याति

ayamamṛtanidhānaṃ nāyako'pyauṣadhīnāṃ | amṛtamayaśarīraḥ kāntiyukto'pi candraḥ || bhavati vigataraśmirmaṇḍalaṃ prāpya bhānoḥ | parasadananiviṣṭaḥ ko laghutvaṃ na yāti

Copy

अलिरयं नलिनीदलमध्यगः कमलिनीमकरन्दमदालसः । विधिवशात्परदेशमुपागतः कुटजपुष्परसं बहु मन्यते

alirayaṃ nalinīdalamadhyagaḥ kamalinīmakarandamadālasaḥ | vidhivaśātparadeśamupāgataḥ kuṭajapuṣparasaṃ bahu manyate

Copy

पीतः क्रुध्देन तातश्चरणतलहता वल्लभो येन रोषा- दाबाल्याद्विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धार्यते वैरिणी में । गेहं मे छेदयन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्तं तस्मात्खिन्नासदात्हंद्विजकुलनिलयं नाथ युक्तं त्यजामि

pītaḥ krudhdena tātaścaraṇatalahatā vallabho yena roṣā- dābālyādvipravaryaiḥ svavadanavivare dhāryate vairiṇī meṃ | gehaṃ me chedayanti pratidivasamumākāntapūjānimittaṃ tasmātkhinnāsadāthaṃdvijakulanilayaṃ nātha yuktaṃ tyajāmi

Copy

बंधनानि खलु सन्ति बहूनि प्रेमरज्जुकृतबन्धनमन्यत् । दारुभेदनिपुणोऽपिषण्डघ्निर्निष्क्रियोभवति पंकजकोशे

baṃdhanāni khalu santi bahūni premarajjukṛtabandhanamanyat | dārubhedanipuṇo'piṣaṇḍaghnirniṣkriyobhavati paṃkajakośe

Copy

छिन्नोऽपि चंदनतरुर्न जहाति गन्धं वृध्दोऽपि वारणपतिर्न जहाति लीलाम् । यंत्रार्पितो मधुरतां न जहाति चेक्षुः क्षीणोऽपि न त्यजति शीलगुणान् कुलीनः

chinno'pi caṃdanatarurna jahāti gandhaṃ vṛdhdo'pi vāraṇapatirna jahāti līlām | yaṃtrārpito madhuratāṃ na jahāti cekṣuḥ kṣīṇo'pi na tyajati śīlaguṇān kulīnaḥ

Copy

उर्व्यां कोऽपि महीधरो लघुतरो दोर्भ्यां धृतो लीलया तेन त्वांदिवि भूतले च ससतं गोवर्धनी गीयसे । त्वां त्रैलोक्यधरं वहामि कुचयोरग्रेण तद् गण्यते किंवा केशव भाषणेन बहुनापुण्यैर्यशो लभ्यते

urvyāṃ ko'pi mahīdharo laghutaro dorbhyāṃ dhṛto līlayā tena tvāṃdivi bhūtale ca sasataṃ govardhanī gīyase | tvāṃ trailokyadharaṃ vahāmi kucayoragreṇa tad gaṇyate kiṃvā keśava bhāṣaṇena bahunāpuṇyairyaśo labhyate

Copy