Chanakya Niti: chapter 12

सानन्दं सदनं सुतास्तु सधियः कांता प्रियालापिनी इच्छापूर्तिधनं स्वयोषितिरतिः स्वाज्ञापराः सेवकाः आतिथ्यं शिवपूजनं प्रतिदिनं मिष्टान्नपानं गृहे साधोः सुड्गमुपासते च सततं धन्यो गृहस्थाश्रमः

sānandaṃ sadanaṃ sutāstu sadhiyaḥ kāṃtā priyālāpinī icchāpūrtidhanaṃ svayoṣitiratiḥ svājñāparāḥ sevakāḥ ātithyaṃ śivapūjanaṃ pratidinaṃ miṣṭānnapānaṃ gṛhe sādhoḥ suḍgamupāsate ca satataṃ dhanyo gṛhasthāśramaḥ

Copy

आर्तेषु विप्रेषु दयान्वितश्चे- च्छ्रध्देण या स्वल्पमुपैति दानम् । अनन्तपारं समुपैति दानम् । यद्दीयते तन्न लभेद् द्विजेभ्यः

ārteṣu vipreṣu dayānvitaśce- cchradhdeṇa yā svalpamupaiti dānam | anantapāraṃ samupaiti dānam | yaddīyate tanna labhed dvijebhyaḥ

Copy

दाक्षिण्यं स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिःसाधुजने स्मयः खलजने विद्वज्जने चार्जवम् । शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता इत्थं ये पुरुषा कलासु कुशलास्तेष्वे लोकस्थितिः

dākṣiṇyaṃ svajane dayā parajane śāṭhyaṃ sadā durjane prītiḥsādhujane smayaḥ khalajane vidvajjane cārjavam | śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane nārījane dhūrtatā itthaṃ ye puruṣā kalāsu kuśalāsteṣve lokasthitiḥ

Copy

हस्तौ दानविवर्जितौ श्रुतिपुटौ सारस्वतद्रोहिणौ नेत्रे साधुविलोकनेन रहिते पादौ न तीर्थं गतौ ॥ अन्यायार्जितवित्त पूर्णमुदरं गर्वेण तुड्गं शिरो । रे रे जंबुक मुञ्चमुञ्च सहसा नीचं सुनिन्द्यं वपुः

hastau dānavivarjitau śrutipuṭau sārasvatadrohiṇau netre sādhuvilokanena rahite pādau na tīrthaṃ gatau || anyāyārjitavitta pūrṇamudaraṃ garveṇa tuḍgaṃ śiro | re re jaṃbuka muñcamuñca sahasā nīcaṃ sunindyaṃ vapuḥ

Copy

येषां श्रीमद्यशोदा सुतपदकमले नास्ति भक्तिर्नराणां येषामाभीरकन्याप्रियगुणकथने नानुरक्ता रसज्ञा । येषां श्रीकृष्णलीलाललितरसकथा सादरौनैव कर्णौ धिक्तांधिक्तांधिगेतांकथ यति सततं कीर्तनस्थोमॄदंगः

yeṣāṃ śrīmadyaśodā sutapadakamale nāsti bhaktirnarāṇāṃ yeṣāmābhīrakanyāpriyaguṇakathane nānuraktā rasajñā | yeṣāṃ śrīkṛṣṇalīlālalitarasakathā sādaraunaiva karṇau dhiktāṃdhiktāṃdhigetāṃkatha yati satataṃ kīrtanasthomṝdaṃgaḥ

Copy

पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किं नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणं । वर्षा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणं । यत्पूर्व विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः

patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kiṃ nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇaṃ | varṣā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇaṃ | yatpūrva vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ

Copy

सत्सङ्गाद भवति हि साधुता खलानां । साधूनां न हि खलसंगतेः खलत्वम् ॥ आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृदगन्धं नहि कुसुमानि धारयन्ति

satsaṅgāda bhavati hi sādhutā khalānāṃ | sādhūnāṃ na hi khalasaṃgateḥ khalatvam || āmodaṃ kusumabhavaṃ mṛdeva dhatte mṛdagandhaṃ nahi kusumāni dhārayanti

Copy

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थीभूता हि साधवः । कालेन फलते तीर्थं सद्यः साधुसमागमः

sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthībhūtā hi sādhavaḥ | kālena phalate tīrthaṃ sadyaḥ sādhusamāgamaḥ

Copy

विप्राऽस्मिन्नगरे महान् कथयकस्तालद्रुमाणां गणः को दाता रजको ददाति वसनं प्रातर्गृ हीत्वा निशि । को दक्षः परवित्तदारहरणे सर्वोऽपि दक्षो जनः कस्माज्जीवसि हे सखे विष कृमिन्यायेन जीवाम्यहम्

viprā'sminnagare mahān kathayakastāladrumāṇāṃ gaṇaḥ ko dātā rajako dadāti vasanaṃ prātargṛ hītvā niśi | ko dakṣaḥ paravittadāraharaṇe sarvo'pi dakṣo janaḥ kasmājjīvasi he sakhe viṣa kṛminyāyena jīvāmyaham

Copy

न विप्रपादोदकपंकजानि न वेदशास्त्रध्वनिगर्जितानि । स्वाहास्वधाकारविवर्जितानि श्मशानतुल्यानिगृहाणि तानि

na viprapādodakapaṃkajāni na vedaśāstradhvanigarjitāni | svāhāsvadhākāravivarjitāni śmaśānatulyānigṛhāṇi tāni

Copy

सत्यं माता पिता ज्ञानं धर्मो भ्राता दया सखा शांतिः पत्नी क्षमा पुत्रः षडेते ममबान्धवाः

satyaṃ mātā pitā jñānaṃ dharmo bhrātā dayā sakhā śāṃtiḥ patnī kṣamā putraḥ ṣaḍete mamabāndhavāḥ

Copy

अनित्यानि शरिराणि विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः

anityāni śarirāṇi vibhavo naiva śāśvataḥ | nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṃgrahaḥ

Copy

निमन्त्रणोत्सवा विप्रा गावो नवतृणोत्सवाः । पत्युत्साहयुता भार्या अहं कृष्ण ! रणोत्सवः

nimantraṇotsavā viprā gāvo navatṛṇotsavāḥ | patyutsāhayutā bhāryā ahaṃ kṛṣṇa ! raṇotsavaḥ

Copy

मातृवत्परदारेषु परद्रव्याणि लोष्ठवत् । आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पंडितः

mātṛvatparadāreṣu paradravyāṇi loṣṭhavat | ātmavatsarvabhūtāni yaḥ paśyati sa paṃḍitaḥ

Copy

धर्मे तत्परता मुखे मधुरता दाने समुत्साहता मित्रेऽवंचकता गुरौ विनयता चित्तेऽतिगम्भीरता । आचारे शुचिता गुणे रसिकता शास्त्रेषु विज्ञातृता रूपे सुन्दरता शिवे भजनता त्वय्यस्तिभी राघवः

dharme tatparatā mukhe madhuratā dāne samutsāhatā mitre'vaṃcakatā gurau vinayatā citte'tigambhīratā | ācāre śucitā guṇe rasikatā śāstreṣu vijñātṛtā rūpe sundaratā śive bhajanatā tvayyastibhī rāghavaḥ

Copy

काष्ठं कल्पतरुः सुमेरुरचलश्चिन्तामणिः प्रस्तरः सूर्यस्तीव्रकरः शशीक्षयकरः क्षारोहि वारां निधिः । कामो नष्टतनुर्बलिदितिसुतो नित्यं पशुः कामगाः नैस्तांस्ते तुलयामि भो रघुपते कस्योपमादीयते

kāṣṭhaṃ kalpataruḥ sumeruracalaścintāmaṇiḥ prastaraḥ sūryastīvrakaraḥ śaśīkṣayakaraḥ kṣārohi vārāṃ nidhiḥ | kāmo naṣṭatanurbaliditisuto nityaṃ paśuḥ kāmagāḥ naistāṃste tulayāmi bho raghupate kasyopamādīyate

Copy

विद्या मित्रं प्रवासे च भार्या मित्र गृहे च । व्याधिस्तस्यौषधं मित्रं धर्मा मित्रं मृतस्य च

vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitra gṛhe ca | vyādhistasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmā mitraṃ mṛtasya ca

Copy

विनयं राजपुत्रेभ्यः पंडितेभ्यः सुभाषितम् । अनृतं द्यूतकारेभ्यः स्त्रीभ्यः शिक्षेत कैतवम्

vinayaṃ rājaputrebhyaḥ paṃḍitebhyaḥ subhāṣitam | anṛtaṃ dyūtakārebhyaḥ strībhyaḥ śikṣeta kaitavam

Copy

अनालोक्य व्ययं कर्ता अनाथः कलहप्रियः । आर्तः स्त्रीसर्वक्षेत्रेषु नरः शीघ्र विनश्यति

anālokya vyayaṃ kartā anāthaḥ kalahapriyaḥ | ārtaḥ strīsarvakṣetreṣu naraḥ śīghra vinaśyati

Copy

नाऽऽहारं चिन्तयेत्प्राज्ञो धर्ममेकं हि चिन्तयेत् । आहारो हि मनुष्याणां जन्मना सह जायते

nā''hāraṃ cintayetprājño dharmamekaṃ hi cintayet | āhāro hi manuṣyāṇāṃ janmanā saha jāyate

Copy

धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासंग्रहणे तथा । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखीभवेत्

dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṃgrahaṇe tathā | āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhībhavet

Copy

जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । स हेतु सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च

jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ | sa hetu sarvavidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca

Copy

वयसः परिणामेऽपि यः खलः खलः एव सः । सम्पक्वमपि माधुर्यं नापयातीन्द्रवारुणम्

vayasaḥ pariṇāme'pi yaḥ khalaḥ khalaḥ eva saḥ | sampakvamapi mādhuryaṃ nāpayātīndravāruṇam

Copy