Chanakya Niti: chapter 10

अथ वृध्द चाणक्यस्योत्तरार्ध्दम् । धनहीनो न हीनश्च धनिकः स सुनिश्चयः । विद्यारत्नेन हीनो यः स हीनः सर्ववस्तुषु

atha vṛdhda cāṇakyasyottarārdhdam | dhanahīno na hīnaśca dhanikaḥ sa suniścayaḥ | vidyāratnena hīno yaḥ sa hīnaḥ sarvavastuṣu

Copy

दृष्टिपुतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । शास्त्रपूतं वदेद्वाक्यं मनःपूतं समाचरेत्

dṛṣṭiputaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam | śāstrapūtaṃ vadedvākyaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

Copy

सुखार्थी चेत्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् । सुखार्थीनः कुतो विद्या सुखं विद्यार्थिनः कुतः

sukhārthī cetyajedvidyāṃ vidyārthī cettyajetsukham | sukhārthīnaḥ kuto vidyā sukhaṃ vidyārthinaḥ kutaḥ

Copy

कवयः किं न पश्यन्ति कि न कुर्वन्ति योषितः । मद्यपाः किं न जल्पन्ति किंन खादन्ति वायसाः

kavayaḥ kiṃ na paśyanti ki na kurvanti yoṣitaḥ | madyapāḥ kiṃ na jalpanti kiṃna khādanti vāyasāḥ

Copy

रंक करोति राजानं राजानं रंकमेवच । धनिनं निर्धनं चैव निर्धनं धनिनं विधिः

raṃka karoti rājānaṃ rājānaṃ raṃkamevaca | dhaninaṃ nirdhanaṃ caiva nirdhanaṃ dhaninaṃ vidhiḥ

Copy

लुब्धानां याचकः शत्रुमूर्खाणां बोधको रिपुः । जारस्त्रीणां पतिः शत्रुश्चौराणां चन्द्रमा रिपुः

lubdhānāṃ yācakaḥ śatrumūrkhāṇāṃ bodhako ripuḥ | jārastrīṇāṃ patiḥ śatruścaurāṇāṃ candramā ripuḥ

Copy

येषां न विद्या न तपो न दानं न चापि शीलं न गुणो न धर्मः । ते मृत्युलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ na cāpi śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ | te mṛtyuloke bhuvi bhārabhūtā manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti

Copy

अन्तः सारविहीनानामुपदेशो न जायते । मलयाचलसंसर्गान्न वेणुश्चन्दनायते

antaḥ sāravihīnānāmupadeśo na jāyate | malayācalasaṃsargānna veṇuścandanāyate

Copy

यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति

yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim | locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati

Copy

दुर्जनं सज्जनं कर्तुमुपायो न हि भूतले । अपानं शतधा धौतं न श्रेष्ठमिन्द्रियं भवेत्

durjanaṃ sajjanaṃ kartumupāyo na hi bhūtale | apānaṃ śatadhā dhautaṃ na śreṣṭhamindriyaṃ bhavet

Copy

आप्तद्वेषाद्भवैन्मृत्युः परद्वेषाध्दनक्षयः । राजद्वेषाद्भवेन्नशो ब्रह्मद्वेषात्कुलक्षयः

āptadveṣādbhavainmṛtyuḥ paradveṣādhdanakṣayaḥ | rājadveṣādbhavennaśo brahmadveṣātkulakṣayaḥ

Copy

वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयं पक्वफलाम्बुसेवनम् । तृणेषु शय्या शतजीर्णबल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम्

varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ drumālayaṃ pakvaphalāmbusevanam | tṛṇeṣu śayyā śatajīrṇabalkalaṃ na bandhumadhye dhanahīnajīvanam

Copy

विप्रो वृक्षस्तस्य मूलं च सन्ध्या वेदाः शाखा धर्मकर्माणि पत्रम् । तस्मात् मूलं यत्नो रक्षणीयम् छिन्ने मूले नैव शाखा न पत्रम्

vipro vṛkṣastasya mūlaṃ ca sandhyā vedāḥ śākhā dharmakarmāṇi patram | tasmāt mūlaṃ yatno rakṣaṇīyam chinne mūle naiva śākhā na patram

Copy

माता च कमला देवी पिता देवो जनार्दनः । बान्धवा विष्णु भक्ताश्च स्वदेशे भुवनत्रयम्

mātā ca kamalā devī pitā devo janārdanaḥ | bāndhavā viṣṇu bhaktāśca svadeśe bhuvanatrayam

Copy

एकवृक्षे समारूढा नानावर्णा बिहंगमाः । प्रभाते दिक्षु दशसु का तत्र परिवेदना ?

ekavṛkṣe samārūḍhā nānāvarṇā bihaṃgamāḥ | prabhāte dikṣu daśasu kā tatra parivedanā ?

Copy

बुद्धिर् यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेश् च कुतो बलम् । वने हस्ती मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः

buddhir yasya balaṃ tasya nirbuddheś ca kuto balam | vane hastī madonmattaḥ śaśakena nipātitaḥ

Copy

का चिन्ता मम जीवने यदि हरिर् विश्वंभरो गीयते । नो चेद् अर्भकजीवनाय जननीस्तन्यं कथं निःसरेत् ॥ इत्यालोच्य मुहुर्मुहुर्यदुपते लक्ष्मीपते केवलम् । त्वत्पदाम्बुजसेवनेन सततं कालो मया नीयते

kā cintā mama jīvane yadi harir viśvaṃbharo gīyate | no ced arbhakajīvanāya jananīstanyaṃ kathaṃ niḥsaret || ityālocya muhurmuhuryadupate lakṣmīpate kevalam | tvatpadāmbujasevanena satataṃ kālo mayā nīyate

Copy

गीर्वाणवाणीषु विशिष्टबुध्दि- स्तथापि भाषान्तरलालुपोऽहम् । यथा सुधायाममरिषु सत्यां स्वर्गड्गनानामधरासवे रुचिः

gīrvāṇavāṇīṣu viśiṣṭabudhdi- stathāpi bhāṣāntaralālupo'ham | yathā sudhāyāmamariṣu satyāṃ svargaḍganānāmadharāsave ruciḥ

Copy

अनाद्दशगुणं पिस्टं पिस्टाद्दशगुणं पयः । पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसाद्दशगुणं घृतम्

anāddaśaguṇaṃ pisṭaṃ pisṭāddaśaguṇaṃ payaḥ | payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsaṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam

Copy

शाकेन रोगा वर्ध्दते पयसो वर्ध्दते तनुः । घृतेन वर्ध्दते वीर्यं मांसान्मासं प्रवर्ध्दते

śākena rogā vardhdate payaso vardhdate tanuḥ | ghṛtena vardhdate vīryaṃ māṃsānmāsaṃ pravardhdate

Copy